Editor choice

การออกแบบโคกหนองนา หลักการออกแบบพื้นที่ด้วยภูมิสังคม

การออกแบบโคกหนองนา หลักการออกแบบพื้นที่ด้วยภูมิสังคม ต่อเนื่องจากโพสต์การพูดถึงทำไมถึงต้องเป็นโคกหนองนา ทำไมต้องทฤษฎีใหม่ เกษตรกร สามารถนำมาใช้ได้จริงหรือเปล่า สำหรับบทความนี้ จะเป็นเรื่องการออกแบบ เผื่อเป็นแนวทางให้กับเกษตรกรที่กำลังสนใจ

หลุมขนมครกมันก็คือเกษตรทฤษฎีใหม่ของพระองค์ท่าน ถ้าจะให้ผมนิยามเนี่ย เรามาใช้คำให้เป็นภาษาชาวบ้านแค่นั้นเอง 1 โคกหนองนาโมเดล ถือว่าเป็น 1 หลุมพื้นที่ลุ่มน้ำ เปรียบเสมือนถาดขนมครก ถาด 1 ถาดถ้าไม่มีหลุมเลยเนี่ยมันก็จะเป็นฐานเรียบๆที่น้ำหลากมาก็ไหลผ่านหมดการทำหลุมขนมครกคือ โคกหนองนาเป็นหลุมเนี่ย อยู่ในถาดที่เป็นจุดๆให้เต็มถาด เพื่อให้แทนที่น้ำจะไหลผ่านทั้งหมดทีเดียวน้ำจะได้ขังอยู่ในหลุมขนมครกเพราะว่าน้ำฝนทั้งหมดที่ตกมาเนี่ยแทนที่มันจะทะลักล้นมาให้เกิดน้ำท่วมแบบนี้โดนเก็บไว้ก่อนละ เช่นที่ น่าน ถ้าเราไปทำอย่างนี้ทุกภูเขาที่มันกำลังหัวโล้นอยู่ ไปทำทั้งระบบเก็บน้ำบนภูเขามีปลูกป่าเพิ่มช่วยเก็บในดิน คือขุดหนอง บนเขาเขา ทำนาบนเขา ที่มันเป็นนาขั้นบันไดมันก็ชะลอน้ำให้ลากลงมาเพราะว่าระบบน้ำฝนตกมามันจะโดนชลออยู่ในพื้นที่ก่อนไม่ใช่ตกปุ๊บหลากดิ่งมาเลยเพราะมันดึงมารวมกันหมดมันก็เลยกลายเป็นน้ำป่า แต่ถ้าอย่างนี้มันจะชะลออยู่เป็นจุดๆหลุมขนมครก มันช่วยชะลอน้ำท่วมแล้วมันก็ยังมีน้ำเก็บในที่ดิน แล้วใช้ทั้งปีได้เพราะหลักการออกแบบของเราคือเราต้องคำนวณว่าน้ำที่ต้องใช้ใน 1 ปีเนี่ยมันใช้น้ำกี่ลูกบาศก์เมตรแล้วเราต้องเก็บน้ำให้ได้พอใช้ 1 ปีโดยที่ไม่ต้องรอน้ำจากระบบชลประทานต้องพึ่งตนเองเรื่องน้ำให้ได้ 100% หรือ 120% เพื่อจะเผื่อชาวบ้านที่เขาไม่มีพอ

โคกหนองนาโมเดล หลักการออกแบบพื้นที่ด้วยภูมิสังคม

หลักสำคัญที่สุดในการออกแบบพื้นที่จริงๆเนี่ยเราใช้คำว่าการออกแบบเชิงภูมิศาสตร์สังคมไทยคำว่าภูมิสังคมไทยเป็นคำที่ในหลวงพระราชทานให้ และทางมหาลัยแม่โจ้เอาคำนี้ไปเปิดเป็นหลักสูตรชื่อว่าหลักสูตรการพัฒนาภูมิสังคมอย่างยั่งยืน ได้ไปเรียนภาคทฤษฎีมาจากหลักสูตรนี้ พอเราเรียนภาคทฤษฎีเราก็พอเชื่อมโยงความเข้าใจของสิ่งที่พระองค์ท่านทรงคิดและปรัชญาของท่านว่าพระองค์ท่าน อยากจะทำอย่างไร สำคัญจริงๆเนี่ยปัจจัยคือเรื่องของคำว่า ภูมิสังคมนะครับ ภูมิคือกายภาพ สภาพดินน้ำลมไฟสังคมคือวัฒนธรรมความเชื่อภูมิปัญญาดั้งเดิมที่อยู่ในพื้นที่นั้น เพราะฉะนั้น ปัจจัย 2 ตัวในปัจจัยหลักที่สำคัญนะครับการออกแบบจริงๆ สังคมสำคัญกว่าภูมิ ต้องออกแบบตามคนที่อยู่เหมือนอย่างกับสถาปนิกที่เราใช้ก็คือปลูกเรือนตามใจผู้อยู่นี่แหละผมเคยออกแบบพื้นที่นึงแถวลำปางนะครับเป็นภูเขาด้านเดียวกันแต่ว่าคนที่อยู่เนี่ยเป็นคนเผ่ากะเหรี่ยงกับเผ่าอาข่าคนละชนเผ่าเพราะฉะนั้นการออกแบบนี้ก็จะใช้คนละรูปแบบเพราะว่าวัฒนธรรมการกินอยู่ไม่เหมือนกัน  พืชผักที่ปลูกก็ไม่เหมือนกันความต้องการน้ำของพืชผักแต่ละชนิดที่ไม่เหมือนกันมันก็จะแตกต่างกัน เพราะฉะนั้นภูมิประเทศเหมือนกันก็จริงแต่ถ้าสังคมไม่เหมือนกันการออกแบบว่าจะเปลี่ยนทันทีเพราะฉะนั้นสังคมจะมาก่อนภูมิ

ภูมิจะเป็นบรรทัดฐานที่ง่ายๆคือหลักของภูมิจะใช้หลักเดียวกันทั้งประเทศเช่นปริมาณน้ำฝนในพื้นที่แต่ละพื้นที่มันตกต่างกันเท่าไหร่ก็เอาปริมาณน้ำฝนมาเป็นตัวคำนวณ  ทิศทางลมของพื้นที่ส่วนใหญ่ในประเทศไทยเนี่ยลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้อยู่แล้วนะครับแต่ถ้าในพื้นที่เป็นร่องเขาอาจจะต้องไปดูว่าลมมาจากช่องทางไหน ทิศทางแดดแดดช่วงหน้าหนาวตะวันอ้อมใต้ทิศทางแดดอย่างไร แดดก็คือความร้อนการวางผังอะไรก็ตามต้องคิดถึงเรื่องนี้หมดเลย 

การออกแบบหลุมขนมครกหรือก็คือโคกหนองนาในพื้นที่ของเราจะต้องคำนึงถึงตัวแปรสำคัญนั้นคือดินน้ำลมไฟและคน ลักษณะการอุ้มน้ำของดินที่ต่างกันมีผลต่อการออกแบบพื้นที่เพราะจะต้องมีการวางแผนเพื่อขุดหนองน้ำและสิ่งสำคัญอีกอย่างหนึ่งคือการปรับปรุงดินโดยใช้หลักการฟื้นฟูรักษาความสมบูรณ์ของหน้าดินโดยการห่มดินด้วยฟางใบไม้หรือหญ้าแล้วใช้ปุ๋ยอินทรีย์ให้เหมาะสมกับคุณลักษณะของดินจะช่วยแก้ปัญหาดินได้

มองเห็นคุณค่าของน้ำฝนที่ตกลงมาโดยการเก็บไว้ให้ได้มากที่สุด การขุดหนองน้ำโดยดูทางไหลของน้ำเข้าและออกจากพื้นที่เป็นส่วนสำคัญส่วนหนึ่ง หากวางตำแหน่งของน้ำในทิศทางที่ให้ลมร้อนพัดผ่านก็จะทำให้บ้านเย็นขึ้น ขุดน้องต้องกดให้คดเคี้ยวให้มีระดับความสูงในหนองน้ำไม่เท่ากันและปลูกพืชน้ำเพื่อให้ปลาอาศัยและวางไข่ได้ร่วมทั้งทำแซนวิชปลาคือการนำหญ้าและฟางกองสลากกับปุ๋ยหมักไว้ที่ต้นน้ำเพื่อสร้างแพลงต้อน เพิ่มอาหารให้กับสัตว์น้ำนั่นเอง

ลม จะหอบทั้งร้อนและฝนเข้ามาในพื้นที่ต้องดูว่าลมพัดเข้ามาทางไหนตามปกติแล้วลมฝนจะพัดมาทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ส่วนลมหนาวจะพัดมาทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือดังนั้นจึงควรวางตำแหน่งบ้านและลานตากข้าวไม่ให้ขวางทิศทางลมหนาวการออกแบบบ้านก็ควรให้มีช่องลมสอดรับกับทิศทางลมที่พัดมาในแต่ละฤดูกาลเพื่อทำให้บ้านเย็นลดการใช้พลังงานได้

 

ไฟ ก็คือแสงจากดวงอาทิตย์ซึ่งก่อให้เกิดความร้อนไปด้วยเราจะต้องสำรวจทิศทางขึ้นและตกของดวงอาทิตย์โดยควรสังเกตหลายๆครั้งในทุกฤดูเพราะในแต่ละฤดูมีทิศทางและช่วงเวลาที่ไม่เหมือนกัน

หัวใจสำคัญของการออกแบบคือความต้องการของคนคนคิดอย่างไรคนอยู่อย่างไรออกแบบให้เหมาะสมกับการดำรงชีวิตของผู้อยู่ที่นั่นจึงจะเรียกว่าดีที่สุด  

ดินจากการขุดหนองให้นำมาถมทำโคกโคกคนอยู่ทางทิศตะวันตกบนโคกให้ปลูกป่า 3 อย่างประโยชน์ 4 อย่างนั้นคือลูกไม้ใช้สอยมากินได้และไม้เศรษฐกิจซึ่งใช้ประโยชน์เป็นความพอกินพอใช้พออยู่และรักษาระบบนิเวศต้นไม้ที่ปลูกควรมี 5 ระดับคือไม้สูงกลางไม่เตี้ยเรี่ยดินและพืชหัวเมื่อต้นไม้สูงก็จะบดบังแสงอาทิตย์ช่วงบ่ายทำให้บ้านเย็นทั้งกลางวันและกลางคืน

การออกแบบโคกหนองนา หลักการออกแบบพื้นที่ด้วยภูมิสังคม
การออกแบบโคกหนองนา หลักการออกแบบพื้นที่ด้วยภูมิสังคม
Agriculture.in.th
Logo
Shopping cart